Nói đến hoa xuyến chi, có lẽ không ai là không biết đến loài cây dại mọc đầy ven đường, bờ bụi. Xuyến chi còn có nhiều tên gọi khác như rau đơn kim, đơn buốt, cây cúc áo, song nha lông, quý châm… Tên khoa học của nó là Bidens pilosa, thuộc họ Cúc (Asteraceae). Loại cây này vốn có khả năng sinh trưởng mạnh mẽ, phân bố khắp thế giới và ở Việt Nam cũng mọc nhiều nơi, từ bãi đất hoang, đồng cỏ cho đến ven làng, ngõ xóm.
Cây xuyến chi là loài thân thảo mọc hàng năm, hoa trắng nhỏ nhắn với nhụy vàng rực rỡ. Khi hoa tàn, những “quả” nhỏ đầy gai xuất hiện, dễ bám dính vào quần áo, gợi nhớ tuổi thơ nhiều người. Ngày trước, xuyến chi chỉ được xem là cỏ dại, thường xuyên bị nhổ bỏ trong vườn. Nhưng vài năm gần đây, loài hoa giản dị này lại trở thành điểm nhấn trong các bình hoa cắm chơi, được nhiều người yêu thích bởi dáng hoa mỏng manh, dễ cắm và bền màu, giúp không gian thêm nhẹ nhàng, thanh thoát.
Không chỉ để ngắm, xuyến chi còn được nhiều địa phương tận dụng làm rau ăn. Ở Nghệ An, Hà Tĩnh hay một số tỉnh miền núi phía Bắc, người dân từ lâu đã quen với việc hái ngọn và lá non của cây để chế biến món ăn. Chỉ cần vò qua, luộc bỏ nước chát rồi xào tỏi hoặc nấu canh là đã có ngay một món rau dân dã, độc đáo. Người sành ăn còn biến tấu với nhiều cách như xuyến chi nhúng lẩu, gỏi trộn thịt trâu gác bếp hay luộc chấm mắm.
Ngoài phần lá và ngọn, hoa xuyến chi sau khi phơi khô còn được dùng để pha trà. Trà hoa xuyến chi có vị thanh, mùi thơm dễ chịu, được coi như thức uống giải nhiệt, thanh mát cơ thể. Nhiều gia đình ở vùng quê luôn có sẵn một hũ hoa xuyến chi khô để mời khách, thay cho chè xanh. Cách pha cũng đơn giản: cho hoa khô vào cốc, tráng qua một lượt với nước sôi, sau đó châm thêm nước nóng và chờ ít phút là có thể thưởng thức.
Dẫu vậy, với người dân thành phố, rau xuyến chi vẫn khá lạ lẫm và hiếm thấy ngoài chợ. Nếu muốn tìm mua, chị em phải đặt hàng tại các cửa hàng rau rừng, đặc sản quê hoặc trên sàn thương mại điện tử. Giá rau tươi dao động khoảng 50.000 đồng/kg, trong khi xuyến chi khô dùng làm trà, làm thuốc có giá nhỉnh hơn, khoảng 75.000 đồng/kg.
Cây xuyến chi được ví như "cỏ thần" vì có nhiều tác dụng. Loài cây này được nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới như châu Phi, Lào, Campuchia, Thái Lan, Úc, Mexico... săn lùng để làm thuốc chữa bệnh.
Tác dụng của xuyến chi với sức khoẻ
Theo TS.BS Phạm Việt Hoàng – nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Tuệ Tĩnh (Hà Nội), cây xuyến chi là loài thực vật rất quen thuộc không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều quốc gia khác. Đặc biệt, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) từng khuyến khích người dân châu Phi trồng loài cây này, bởi chúng dễ sinh trưởng và có thể trở thành nguồn thực phẩm xanh trong bữa ăn hằng ngày.
Về phương diện y học, xuyến chi được biết đến với công dụng thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ điều trị các chứng viêm họng, tiêu chảy hay vết côn trùng đốt. Điểm đặc biệt là toàn bộ cây – từ rễ, thân đến hoa – đều có thể tận dụng làm dược liệu. Bác sĩ Hoàng cho biết, một số thí nghiệm trên chuột đã cho thấy chiết xuất từ xuyến chi có khả năng hỗ trợ điều trị tiểu đường type 1 và type 2, nhờ cơ chế kích thích tuyến tụy tiết insulin và ngăn ngừa tổn thương tế bào tụy. Tuy nhiên, kết quả này mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm, chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người, nên việc sử dụng xuyến chi như một loại thuốc chữa bệnh vẫn cần tham khảo ý kiến chuyên môn.
Ở góc nhìn Đông y, lương y đa khoa Bùi Đắc Sáng (Hội Đông y Hà Nội) cho biết xuyến chi có vị đắng, hơi cay, tính mát, thường dùng để hỗ trợ giảm đau nhức do phong thấp. Khi kết hợp cùng các vị thuốc khác, loài cây này còn được ứng dụng trong nhiều bài thuốc dân gian, giúp chữa viêm họng do lạnh, cam tích ở trẻ nhỏ, dị ứng thời tiết, đau răng, thậm chí cả chứng đau lưng do lao lực.
Hỗ trợ tim mạch
Với những người thừa cân, ít vận động, hút thuốc lá hoặc tuổi cao, nguy cơ mắc bệnh tim mạch, nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận hay đột quỵ thường cao hơn. Các thành phần giàu chất chống oxy hóa và chất xơ trong cây xuyến chi có thể góp phần giảm thiểu rủi ro này, giúp tim mạch khỏe mạnh hơn.
Chống oxy hóa
Chiết xuất từ cây xuyến chi chứa hàm lượng chất chống oxy hóa dồi dào, có tác dụng bảo vệ cơ thể trước nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và ung thư đường tiêu hóa. Nhờ đặc tính này, xuyến chi còn được ứng dụng trong nhiều sản phẩm chăm sóc da, giúp phòng ngừa và cải thiện các bệnh lý ngoài da.
Kháng nấm, kháng khuẩn
Tinh dầu chiết xuất từ xuyến chi có tác dụng ức chế vi khuẩn và chống lại một số loại nấm. Chính vì vậy, dược liệu này thường được dùng để sát khuẩn vết thương, hạn chế nguy cơ nhiễm trùng và hỗ trợ giảm hình thành sẹo.
Chống viêm
Hoạt chất flavonoid, đặc biệt là quercetin trong cây xuyến chi, có khả năng trung hòa các gốc tự do gây tổn thương tế bào. Nhờ đó, xuyến chi được sử dụng trong một số loại dược phẩm hỗ trợ điều trị bệnh xương khớp và viêm nhiễm. Đồng thời, các chế phẩm từ cây này còn giúp thúc đẩy quá trình làm lành vết thương, giảm lở loét ngoài da, đặc biệt hữu ích cho bệnh nhân tiểu đường.