Nhắc đến ẩm thực Tây Bắc, người ta thường nghĩ ngay đến những món ăn mang hương vị núi rừng đậm đà, trong đó hạt mắc khén được xem như “linh hồn” của nhiều đặc sản. Loại hạt gia vị này từ lâu đã gắn bó với đồng bào các dân tộc thiểu số, góp phần làm nên dấu ấn riêng cho nền ẩm thực vùng cao.
Mắc khén còn được gọi với cái tên dân dã như hoàng ô môi hay cóc hôi, là một loại cây mọc hoang dại trên núi rừng Tây Bắc. Quả mắc khén nhỏ, mọc thành từng chùm, khi chín có màu đen óng. Người dân địa phương ví hương vị mắc khén giống tinh dầu vỏ cam nhưng nhẹ hơn, vừa thơm vừa có vị cay tê nơi đầu lưỡi, khác biệt với vị cay nồng của hạt tiêu.
Mùa mắc khén thường kéo dài từ tháng 9 đến tháng 11 hằng năm. Do thân cây có gai, việc thu hoạch không hề đơn giản, bà con thường phải dùng vợt dài để “quèo” từng chùm quả xuống. Sau khi hái về, hạt được phơi khô hoặc gác trên bếp để bảo quản dùng quanh năm mà không lo ẩm mốc.
Từ xa xưa, người dân vùng cao đã biết kết hợp mắc khén với hạt dổi để làm gia vị cho hầu hết các món ăn. Chẩm chéo hay các món thịt trâu nướng, bò gác bếp, cá nướng, lạp xưởng… nhờ thứ hạt rừng này mà dậy mùi thơm nức mũi, trở thành đặc sản níu chân du khách. Chính nhờ mùi vị độc đáo, mắc khén đã trở thành gia vị không thể thiếu của ẩm thực vùng cao.
Nếu như trước đây mắc khén chỉ được hái trong rừng để phục vụ gia đình, thì nay loại hạt này đã trở thành đặc sản được nhiều người thành phố săn lùng. Trên các chợ mạng và cửa hàng đặc sản, hạt mắc khén khô được bán với giá từ 200.000 – 300.000 đồng/kg, trong khi hạt tươi có giá khoảng 100.000 đồng/kg. Bởi hạt nhẹ nên chỉ cần vài lạng là gia đình có thể dùng trong nhiều tháng.
Nhu cầu thị trường lớn đã khiến nhiều hộ dân Tây Bắc mạnh dạn trồng mắc khén theo mô hình hàng hóa. Cây hợp với đất cằn cỗi, không tốn nhiều công chăm sóc, song lại cho hiệu quả kinh tế khá cao. Nhiều gia đình thu về hàng chục triệu đồng mỗi vụ nhờ bán hạt cho thương lái.
Tác dụng mắc khén với sức khỏe
Theo y học cổ truyền, các bộ phận của cây mắc khén đều mang những công dụng nhất định đối với sức khỏe. Quả mắc khén có vị đắng, cay, mùi thơm, tính ấm, được dùng để làm se, kích thích và hỗ trợ tiêu hóa. Vỏ rễ có vị đắng, tính ấm, có tác dụng trị giun, trục giun, điều hòa kinh nguyệt và lọc máu ở thận. Vỏ thân lại có tính bổ, giúp hạ nhiệt, chữa tiêu chảy, sốt rét, thấp khớp và mất trương lực dạ dày. Ngoài ra, quả và hạt mắc khén được sử dụng để trị đầy hơi, tiêu chảy, thấp khớp, trong khi tinh dầu hạt có công dụng chữa thổ tả.
Theo y học hiện đại, hạt mắc khén chứa nhiều dưỡng chất quan trọng như vitamin A, kali, mangan, sắt, đồng, kẽm, phốt pho cùng các hợp chất quý như phytosterol, carotene và terpene. Nhờ những thành phần này, mắc khén không chỉ là một loại gia vị đặc trưng mà còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe.
Giúp kích thích tuần hoàn
Hàm lượng sắt cao trong hạt mắc khén có tác dụng bổ sung huyết sắc tố, cải thiện tình trạng thiếu máu. Nhờ đó, loại gia vị này giúp cơ thể đỡ mệt mỏi, uể oải và hỗ trợ tuần hoàn máu tốt hơn.
Giúp giảm đau
Mắc khén có khả năng làm giảm cảm giác đau nhức và khó chịu. Tuy không thay thế được thuốc điều trị, song hạt mắc khén có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ giảm đau, thậm chí có thể bôi lên vùng bị ảnh hưởng để làm dịu cơn đau.
Giúp cải thiện khả năng miễn dịch
Hạt mắc khén chứa nhiều kẽm – khoáng chất thiết yếu giúp tăng cường sức đề kháng, bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn và virus, nhờ đó giảm nguy cơ mắc bệnh.
Có tác dụng chống viêm
Nhờ chứa nhiều chất chống oxy hóa như phytosterol và terpene, mắc khén có đặc tính chống viêm tự nhiên, giúp trung hòa các gốc tự do, giảm stress oxy hóa và cải thiện tình trạng viêm nhiễm trong cơ thể.
Tốt cho dạ dày
Hạt mắc khén hỗ trợ tiêu hóa, thúc đẩy quá trình trao đổi chất, đồng thời phòng tránh các chứng đầy hơi, táo bón và co thắt dạ dày, giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh hơn.
Kiểm soát huyết áp
Với hàm lượng kali dồi dào, mắc khén có tác dụng thư giãn mạch máu, kiểm soát huyết áp, giảm tác động tiêu cực của cholesterol, từ đó hạn chế nguy cơ đau tim và đột quỵ.
Tốt cho mắt
Trong hạt mắc khén có beta-carotene và nhiều chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ võng mạc, giảm căng thẳng oxy hóa, hạn chế thoái hóa điểm vàng và bảo vệ thị lực, đặc biệt ở người lớn tuổi.