Sáng ngày 3/11, tại buổi thảo luận báo chí với chủ đề “Gánh nặng bệnh tật và những kiến thức cần biết trong phòng ngừa bệnh do não mô cầu xâm lấn” do Viện Nghiên cứu Tâm Anh (TAMRI) tổ chức với sự tài trợ của Sanofi, các bác sĩ, chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực đã chỉ ra nguyên nhân, triệu chứng và đưa ra những giải đáp, lời cảnh báo về căn bệnh não mô cầu.
Các chuyên gia và “nhân chứng sống” Flavio chia sẻ về căn bệnh não mô cầu khiến anh phải cắt chân và từ giã sự nghiệp bóng đá tại Việt Nam ngày 3/11. Ảnh: Nhân Lê
Chia sẻ tại buổi thảo luận, các chuyên gia lý giải bệnh não mô cầu xâm lấn được phát hiện từ khoảng giữa thế kỷ XX, đây là một trong những bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm, có thể cướp đi sinh mạng người khỏe mạnh chỉ trong 24 giờ.
Theo dữ liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính mỗi năm toàn cầu ghi nhận hơn 1,2 triệu ca mắc và khoảng 135.000 ca tử vong. Riêng tại Việt Nam, từ đầu năm đến nay, cả nước đã có 84 ca bệnh não mô cầu được báo cáo. Số ca bệnh trong năm 2025 được ghi nhận tăng gấp 6 lần so với cùng kỳ 2024, cho thấy mầm bệnh đang có xu hướng quay trở lại cộng đồng và cần được giám sát chặt chẽ.
Trong bối cảnh WHO đặt mục tiêu “đánh bại viêm màng não”, hướng đến mục tiêu xóa triệt để căn bệnh này vào năm 2030, giới chuyên môn nhấn mạnh giải pháp phòng ngừa chủ động, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên vừa có nguy cơ mang trùng cao, vừa dễ mắc bệnh mới là “chìa khóa” giảm gánh nặng tử vong và di chứng lâu dài.
Có nguy cơ tử vong sau 24 giờ mắc bệnh
Não mô cầu (Neisseria meningitidis) là vi khuẩn gram âm, hình song cầu, cộng sinh trên người và thường cư trú ở vùng mũi, hầu họng và lây trực tiếp qua giọt bắn mũi, hầu họng bắn ra từ đường hô hấp, hay chạm tay vào các vật dụng, bề mặt dính mầm bệnh sau đó chạm tay lên mắt, mũi, miệng. Nguồn bệnh có thể từ người bệnh và người lành mang trùng, là những người mang mầm bệnh nhưng không biểu hiện triệu chứng và dễ gây thành dịch lớn. Một số nghiên cứu khác cho thấy, vi khuẩn não mô cầu có thể lây qua đường máu. Ở điều kiện thuận lợi, vi khuẩn có thể xâm lấn gây viêm màng não mủ (chiếm hơn 50% trường hợp), nhiễm khuẩn huyết tối cấp (5-20%) hoặc phối hợp cả hai thể.
Một số thể ít gặp hơn gồm viêm phổi (5-15%), viêm kết mạc, viêm tai giữa, viêm thanh môn, viêm khớp, viêm niệu đạo, viêm màng ngoài tim. Đáng lo ngại, ngay cả khi được chẩn đoán sớm và điều trị tích cực, nguy cơ tử vong vẫn có thể ở tỷ lệ 10-20%, đặc biệt ở thể nhiễm khuẩn huyết có thể lên tới khoảng 40%. Người sống sót dễ mang di chứng nặng nề: hoại tử mạch máu dẫn đến phải đoạn chi, giảm thính lực, rối loạn thần kinh, suy giảm trí nhớ, ảnh hưởng kéo dài đến chất lượng sống.
Flavio mắc nhiễm trùng huyết do não mô cầu, phải cắt một chân và giã từ sự nghiệp bóng đá khi mới 17 tuổi. Ảnh: Zbdtalent
Theo TS.BS Nguyễn An Nghĩa (Phó Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1, TP.HCM), căn bệnh này diễn biến nhanh, khó đoán nên nhiều bệnh nhân sẽ bị “đánh lừa”. Cụ thể, thời gian ủ bệnh trong khoảng 3-4 ngày. Trong khoảng 12 giờ đầu tiên kể từ khi phát bệnh, bệnh nhân sẽ có biểu hiện như mệt mỏi, đau họng, đau cơ. Đây cũng là chính là “cái bẫy” của căn bệnh khiến nhiều người hay nhầm lẫn với các căn bệnh viêm đường hô hấp thông thường khác.
“Giai đoạn đầu tiên, người bệnh sẽ thấy biểu hiện sốt, mệt mỏi, đau họng… một số người sẽ nghĩ rằng chỉ là bệnh cảm cúm thông thường. Sau đó, bệnh nhân tự ý mua thuốc bên ngoài để điều trị, điều này khiến bệnh càng trầm trọng, lại tăng nguy cơ gặp các biến chứng nguy hiểm” - bác sĩ An Nghĩa nhấn mạnh.
TS.BS Nguyễn An Nghĩa, Phó khoa Nhiễm - Thần kinh chia sẻ não mô cầu có thể khiến người khỏe mạnh tử vong trong 24 giờ. Ảnh: Nhân Lê
Bác sĩ An Nghĩa chia sẻ, giai đoạn từ 12 giờ - 15 giờ kể từ khi phát bệnh, bệnh nhân tiếp tục xuất hiện các triệu chứng nặng hơn như đau đầu, cứng gáy, buồn nôn và bắt đầu sợ ánh sáng và ban xuất huyết trên da. Và trong vòng 24 giờ, người bệnh có thể rơi vào mê sảng, co giật thậm chí là hôn mê và có nguy cơ tử vong.
“Thông thường, nhiều bệnh nhân đợi đến khi cơ thể “báo động đỏ”, không còn chịu nổi các cơn đau mới nghĩ đến việc nhập viện. Thế nhưng, thời gian này, cơ thể đã gặp nhiều hiện tượng dẫn đến rối loạn tri giác, hôn mê hoặc bán hôn mê. Do đó, tỷ lệ điều trị khỏi bệnh thường thấp và người bệnh gặp nhiều biến chứng nặng. Thậm chí, nhiều bệnh nhân không qua khỏi khi bị vi khuẩn tấn công vào các tế bào khác” - bác sĩ An Nghĩa giải thích thêm.
Bệnh não mô cầu có thể gặp ở mọi lứa tuổi, ai cũng có thể trở thành bệnh nhân não mô cầu xâm lấn.
Song, theo các nghiên cứu, nhóm người từ 0-5 tuổi, nhóm thanh thiếu niên và người cao tuổi là độ tuổi dễ mắc bệnh nhất. Trong đó, nhóm thanh thiếu niên có nguy cơ kép khi vừa dễ mang mầm bệnh và mắc bệnh khi các nghiên cứu chỉ ra có đến gần 24% người trong độ tuổi này có tỉ lệ mang trùng cao nhất. Đây cũng là một trong những nhóm có nguy cơ lây bệnh lan rộng cho các nhóm thuộc các độ tuổi còn lại. Nguyên nhân chính là từ các đặc tính về sức khỏe, thói quen, hành vi và tâm sinh lý.
Phân tích cụ thể về vấn đề này, bác sĩ An Nghĩa lý giải cụ thể: “Các nghiên cứu chỉ ra rằng, độ tuổi thanh thiếu niên vừa mang trùng cao, vừa dễ phát bệnh do thói quen sinh hoạt, họ sống trong môi trường tập thể như trường học, ký túc xá, học trong không gian kín như phòng máy lạnh sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn lan truyền. Hoặc các buổi tụ tập sinh hoạt nhóm, gặp gỡ bạn bè cũng làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm não mô cầu. Ngoài ra, những hành động như ôm, hôn thân mật hay thử hút thuốc lá cũng là một trong những yếu tố được các nhà nghiên cứu chỉ ra khiến não mô cầu có thể lan rộng”.
Theo thống kê, tại Việt Nam, các trường hợp mắc bệnh do não mô cầu phần lớn liên quan đến nhóm huyết thanh B. Tuy nhiên, các nhóm huyết thanh khác như A, C, W, Y cũng đã xuất hiện và gây bệnh. Theo ghi nhận, năm 1977, TP.HCM từng xảy ra trận dịch lớn với hơn 1.000 ca bệnh liên quan đến huyết thanh nhóm C. Đến giai đoạn 2008-2014, số ca mắc giảm nhưng ghi nhận thêm các nhóm huyết thanh B và kể cả W. Trong đó, huyết thanh nhóm W chiếm tỷ lệ cao nhất.
Và giai đoạn sau 2017, số ca mắc bệnh liên quan đến nhiều nhóm huyết thanh khác nhau như B, C, W… vẫn xuất hiện. Từ các số liệu cho thấy, tình hình dịch tễ não mô cầu tại Việt Nam có nhiều biến động, khó dự báo. Do đó, các chuyên gia cảnh báo người dân phải chủ động phòng chống để tránh những biến chứng nguy hiểm của căn bệnh não mô cầu.
Tiêm vaccine là biện pháp ngăn ngừa hiệu quả nhất
Trong buổi thảo luận, anh Flavio Da Pozzo - cựu cầu thủ bóng đá trẻ người Pháp, từng nằm trong “lò đào tạo” các cầu thủ hàng đầu trong lĩnh vực thể thao đã chia sẻ hành trình sống trong “bóng tối” vì nhiễm não mô cầu và phải cắt 1 chân do biến chứng nặng của căn bệnh này.
Flavio chia sẻ triệu chứng ban đầu của bệnh não mô cầu rất mơ hồ, chỉ đau họng, nghẹt mũi. Ảnh: Nhân Lê
Nhớ lại giai đoạn phát bệnh, anh Flavio Da Pozzo tâm sự: “Ban đầu, tôi chỉ có các triệu chứng sốt, đau họng, nghẹt mũi như cảm cúm. Thế nhưng chỉ sau khoảng 12-24 tiếng, tình hình càng trở nên tồi tệ hơn. Đến khi tôi ói, đau bụng liên tục và sợ ánh sáng, tôi mới được đưa đến bệnh viện. Tại đây, tôi hôn mê và không còn biết gì nữa”.
Khi nhận tin, con trai mắc bệnh hiếm, tính mạng bị đe dọa nghiêm trọng, nếu không cắt bỏ một chân thì có thể không qua khỏi, bà Catherine Nordey - mẹ của anh Falvio không khỏi sốc và trái tim như muốn vỡ tan trong lồng ngực. “Lúc đó, hàng loạt câu hỏi hiện ra trong đầu tôi: “Chuyện này là sự thật sao?”; “Tại sao bệnh hiếm như vậy mà bệnh nhân lại là con của tôi?”; “Con trai phải cắt bỏ một chân, không thể thi đấu thể thao nữa sao?”... Tôi đã bật khóc vì nghe những lời chẩn đoán từ bác sĩ”.
Bà Catherine Norde chia sẻ giá như biết đến căn bệnh và vaccine não mô cầu sớm hơn để bảo vệ con. Ảnh: Nhân Lê
Anh Flavio chia sẻ giai đoạn khủng hoảng tinh thần kéo dài sau biến cố và gia đình là điểm tựa giúp anh đứng dậy, tiếp tục nuôi đam mê thể thao. Cũng từ biến cố về sức khỏe, anh thành lập quỹ nâng cao nhận thức về não mô cầu và mong muốn hỗ trợ những cầu thủ, vận động viên không may mất các chi để họ tiếp tục phát triển sở thích thể thao của mình.
Nhìn lại căn bệnh não mô cầu của con trai, mẹ của anh Flavio day dứt: “Giá như tôi biết có vaccine phòng ngừa bệnh não mô cầu, con tôi đã không phải chịu mất mát lớn đến vậy”. Thông điệp mà người mẹ này muốn gửi tới các bậc phụ huynh chính là đừng chủ quan với căn bệnh hiếm gặp này và đừng chờ quá muộn mới tiêm vaccine, hãy phòng ngừa từ sớm để giảm thiểu tối đa mắc bệnh não mô cầu.
Flavio từng là cầu thủ trẻ triển vọng của Pháp trước khi căn bệnh ập đến. Ảnh: nhân vật cung cấp
Chia sẻ tại buổi tọa đàm, BS.CKI Bạch Thị Chính (Giám đốc Y khoa - Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC) nhấn mạnh: 5 nhóm huyết thanh A, B, C, W, Y gây bệnh não mô cầu đã có vaccine phòng ngừa tại Việt Nam. “Phòng ngừa chủ động phải được xem là chiến lược then chốt, bởi khi bệnh khởi phát, thời gian vàng để cứu chữa vô cùng ngắn ngủi”. Ở nhiều quốc gia, tiêm vaccine não mô cầu đã được khuyến cáo thường xuyên cho trẻ em, trẻ vị thành niên, bên cạnh các nhóm bệnh nguy cơ cao khác.
Theo ghi nhận, hiện nay vẫn còn nhiều gia đình, nhóm tuổi thanh thiếu niên - vốn là nhóm dễ mang mầm bệnh và tỷ lệ mắc bệnh cao vẫn còn chủ quan trong việc phòng ngừa, tiêm vaccine ngừa não mô cầu.
Bác sĩ Chính lý giải, từ năm 1985 việc tiêm chủng mở rộng dành cho trẻ em được phổ cập đến nhiều gia đình. Từ đó, các bậc cha mẹ vô tình “gắn mác” việc tiêm vaccine chỉ dành cho trẻ em, trẻ vị thành niên. Trong khi đó, thanh thiếu niên và người già cũng có nguy cơ mắc bệnh do não mô cầu cao bên cạnh nhóm trẻ em.
“Bên cạnh đó, ở lứa tuổi thanh thiếu niên hay người trưởng thành, nhiều người suy nghĩ chủ quan vì thuở nhỏ đã tiêm đủ các liều trong chương trình tiêm chủng quốc gia nên không cần tiêm thêm những mũi khác. Song, trên thực tế, có rất nhiều loại vaccine với từng công dụng phòng bệnh khác nhau. Vì thế, điều này khiến việc phổ cập tiêm chủng, phòng ngừa bệnh não mô cầu vẫn còn hạn chế” - bác sĩ Chính nói.
Bác sĩ Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết bệnh do não mô cầu đã có các loại vaccine phòng ngừa tại Việt Nam. Ảnh: Nhân Lê
Không chỉ thế, bác sĩ Chính thẳng thắn chỉ ra rằng, một số người trưởng thành tự nhận bản thân mình đủ sức khỏe, đủ mạnh nên không cần tiêm phòng. Vì thế, ngày nay việc phổ cập kiến thức về căn bệnh này, đi kèm với đó là tuyên truyền việc tiêm chủng vaccine ngừa não mô cầu xâm lấn là cần thiết để ngăn chặn và hướng đến mục tiêu đánh bại viêm màng não mà WHO đặt ra trong giai đoạn đến năm 2030.
Ngày nay, vaccine cộng hợp ra đời (so với polysaccharide đời cũ) giúp con người có thể tạo miễn dịch bền vững, hình thành tế bào nhớ, thậm chí giảm tình trạng mang trùng qua đó góp phần bảo vệ cộng đồng.
Bác sĩ Chính lưu ý, người dân cần phát hiện có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh cần đi khám tại các cơ sở khám chữa bệnh càng sớm càng tốt. Tránh tiếp xúc gần với người mắc bệnh, người nghi ngờ mắc bệnh để giảm nguy cơ lây nhiễm.
Đồng thời, nên duy trì vệ sinh cá nhân, giữ không gian sống thông thoáng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi để hạn chế lây lan. Quan trọng nhất, tiêm vaccine não mô cầu vẫn là biện pháp hiệu quả và an toàn nhất giúp bảo vệ bản thân và cộng đồng trước căn bệnh hiếm gặp nhưng vô cùng nguy hiểm, có thể xảy ra với bất kỳ ai.