Khoa học & Công nghệ

Vì sao AI thông minh nhưng có thể không có ý thức?

  • Tác giả: Thiên Trang (th)

AI ngày càng biết suy luận, ghi nhớ và giao tiếp như con người, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng máy móc vẫn thiếu yếu tố cốt lõi để hình thành ý thức.

Các chatbot hiện đại có thể ghi nhớ thông tin, thay đổi quan điểm, thể hiện sự tò mò và tham gia những cuộc tranh luận phức tạp. Tuy nhiên, những khả năng này chưa đủ chứng minh trí tuệ nhân tạo (AI) thực sự có ý thức. Trong bài viết đăng trên MIT Press Reader, David Weinberger, nhà nghiên cứu tại Đại học Harvard, cho rằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) vẫn thiếu một yếu tố quan trọng mà con người sở hữu: cơ thể sống với những trải nghiệm và rủi ro thực tế. Theo ông, vấn đề không nằm ở mức độ thông minh của máy móc mà ở cách chúng tồn tại và cảm nhận thế giới.

tho-8.png
Các mô hình AI ngày càng có khả năng suy luận, ghi nhớ và giao tiếp tự nhiên, nhưng điều đó chưa chứng minh chúng có ý thức. (Ảnh: iStock)

Để giải thích nhận định này, Weinberger đề cập đến thí nghiệm tư tưởng nổi tiếng mang tên "Căn phòng Trung Hoa" của triết gia John Searle năm 1980. Trong giả định, một người không biết tiếng Trung được đặt trong căn phòng kín, sử dụng sách hướng dẫn để phản hồi những ký hiệu tiếng Trung nhận được từ bên ngoài. Dù câu trả lời hoàn toàn chính xác, người bên trong vẫn không hiểu nội dung cuộc hội thoại. Theo lập luận của Searle, máy tính cũng hoạt động tương tự khi xử lý dữ liệu và tạo ra phản hồi dựa trên quy tắc, nhưng không nhất thiết hiểu ý nghĩa thực sự của thông tin. Một hệ thống có thể bắt chước hành vi thông minh mà không đồng nghĩa nó có nhận thức chủ quan.

Weinberger tiếp tục sử dụng tư tưởng của triết gia Martin Heidegger trong tác phẩm "Tồn tại và thời gian" xuất bản năm 1927 để lý giải vai trò của cơ thể. Theo Heidegger, con người nhìn nhận thế giới thông qua những mục đích và mối quan tâm gắn với cuộc sống. Một chiếc lọ rỗng có thể trở thành cốc uống nước hoặc chậu trồng cây tùy hoàn cảnh. Những sự vật xung quanh mang ý nghĩa bởi con người luôn có những dự định, nhu cầu và giới hạn sinh tồn. Cơn đói khiến chúng ta tìm thức ăn, cảm giác đau buộc cơ thể tránh nguy hiểm, còn sự mệt mỏi nhắc nhở con người cần nghỉ ngơi. Đây là những trải nghiệm trực tiếp mà một chatbot không thể tự cảm nhận theo cách con người vẫn làm.

tue.png
Thí nghiệm "Căn phòng Trung Hoa" của John Searle đặt câu hỏi về sự khác biệt giữa xử lý thông tin và thực sự hiểu ý nghĩa.(Ảnh: iStock)

Một điểm khác biệt khác nằm ở tính cụ thể của trải nghiệm. Sự quan tâm của con người luôn hướng đến những đối tượng, hoàn cảnh và chi tiết nhất định. Chúng ta lo lắng cho người thân, chăm sóc thú cưng hoặc nhận ra cảm xúc của người khác qua ánh mắt và cử chỉ. Những trải nghiệm này còn chịu ảnh hưởng từ gia đình, văn hóa, ngôn ngữ và môi trường nơi mỗi người trưởng thành. Triết gia Iris Marion Young từng phân tích cách những khuôn mẫu xã hội tác động đến hành vi và nhận thức cơ thể, cho thấy tâm trí con người không tồn tại tách biệt khỏi hoàn cảnh sống.

Từ những lập luận trên, Weinberger cho rằng AI có thể ngày càng hoàn thiện khả năng mô phỏng tư duy, nhưng điều đó không đồng nghĩa máy móc sở hữu ý thức. Một chatbot có thể mô tả cảm giác đau đớn, kể về cơn đói hay viết một đoạn văn giàu cảm xúc, nhưng bản thân nó không phải trải qua những trạng thái ấy bằng cơ thể sống. Quan điểm này đặt ra câu hỏi quan trọng trong quá trình phát triển AI: liệu việc tái tạo hành vi thông minh có đủ để tạo nên ý thức, hay con người còn cần những điều kiện tồn tại sâu xa hơn mà máy móc chưa thể có được?

Mời quý độc giả xem thêm video: Hội đồng NVIDIA họp bàn tương lai Jensen Huang, cổ phiếu lao dốc 9% sau bê bối cá nhân gây chấn động.
Thiên Trang (th)