Thay vì bị tiêu hủy theo quy định, lợn bệnh đã đi qua nhiều khâu trung gian, được “hợp thức hóa” nguồn gốc và len lỏi vào chuỗi cung ứng thực phẩm, trong đó có bếp ăn tập thể.
Diễn biến điều tra cho thấy, đó không phải là một sự cố đơn lẻ, mà là kết quả của cả một chuỗi vận hành có tính toán, tận dụng triệt để những “điểm mù” trong hệ thống kiểm soát thực phẩm.
Từ lợn bệnh đến lò mổ: Khâu đầu tiên bị “bẻ cong”
Nguồn lợn bệnh được thu gom từ các địa phương như Phú Thọ, Tuyên Quang nơi xuất hiện các ổ dịch tả lợn châu Phi. Thay vì bị tiêu hủy theo quy định, số lợn này lại được thu mua với giá rẻ, trở thành nguyên liệu cho đường dây trục lợi.
Việc vận chuyển lợn bệnh về Hà Nội diễn ra trót lọt cho thấy khâu kiểm soát đầu vào đã bị buông lỏng, hoặc bị vô hiệu hóa.
Tại lò mổ, lợn bệnh tiếp tục được “hợp thức hóa” nhờ sự móc nối với một số cán bộ kiểm dịch. Các dấu kiểm, giấy tờ cần thiết được “phù phép”, biến thịt không đảm bảo thành hàng hóa có vẻ hợp pháp.
“Rửa nguồn gốc”: Khi thịt bẩn trở thành hàng “đủ chuẩn”
Sau khi giết mổ, thịt lợn bệnh không đi thẳng ra thị trường mà được phân phối qua các đầu mối trung gian. Đây là khâu quan trọng giúp “xóa dấu vết” nguồn gốc ban đầu.
Thông qua hệ thống phân phối này, thịt được trộn lẫn với hàng hóa hợp pháp, khiến việc truy vết gần như không thể bằng mắt thường. Khi đến tay các đơn vị cung cấp thực phẩm, sản phẩm đã mang “vỏ bọc” đạt tiêu chuẩn.
Một trong những mắt xích đáng chú ý là Công ty TNHH Thực phẩm Cường Phát đơn vị thu mua và cung cấp thực phẩm cho nhiều bếp ăn tập thể, trong đó có trường học.
Từ nhà cung cấp đến trường học: Khoảng trống kiểm soát
Trong chuỗi cung ứng suất ăn học đường, các trường thường ký hợp đồng với doanh nghiệp cung cấp thực phẩm hoặc suất ăn trọn gói. Việc kiểm tra chủ yếu dựa vào hồ sơ, giấy tờ chứng minh nguồn gốc.
Chính khoảng trống này đã trở thành “điểm mù”. Khi giấy tờ đã được hợp thức hóa từ trước, khâu kiểm tra đầu vào tại trường gần như không thể phát hiện thịt có đảm bảo chất lượng hay không.
Việc kiểm nghiệm thực tế, lấy mẫu định kỳ hoặc kiểm tra đột xuất chưa được thực hiện thường xuyên, khiến nguy cơ thực phẩm không an toàn lọt vào bếp ăn trở nên khó phát hiện.
Trong một chuỗi cung ứng nhiều tầng nấc, chỉ cần một điểm kiểm soát bị vô hiệu hóa, toàn bộ hệ thống phía sau sẽ bị ảnh hưởng.
Không thể chỉ trông chờ vào “giấy tờ hợp lệ”
Từ khâu thu gom lợn bệnh, vận chuyển, giết mổ, kiểm dịch đến phân phối và tiêu thụ mỗi công đoạn đều tồn tại kẽ hở. Khi những kẽ hở này không bịt kín, chúng kết nối với nhau thành một chuỗi rủi ro.
Đáng nói, chỉ cần một mắt xích bị “bẻ cong”, toàn bộ hệ thống phía sau sẽ bị kéo theo, và người chịu rủi ro cuối cùng chính là người tiêu dùng trong đó có học sinh.
Vụ việc cho thấy, kiểm soát an toàn thực phẩm không thể chỉ dừng ở hồ sơ, giấy tờ. Khi những thứ đó có thể bị hợp thức hóa, cần một cơ chế giám sát thực chất hơn.
Đặc biệt với bếp ăn học đường, nơi liên quan trực tiếp đến sức khỏe trẻ em, việc kiểm soát phải được đặt ở mức cao nhất, từ truy xuất nguồn gốc, kiểm nghiệm độc lập đến giám sát liên tục.
Bởi nếu không, hành trình của thịt lợn bệnh lần này có thể chỉ là một trong nhiều câu chuyện chưa bị phát hiện.