Trong nhiều thập niên, bóng đá châu Âu từng được định hình bởi những huấn luyện viên có cá tính mạnh, tầm ảnh hưởng sâu rộng và quyền lực gần như tuyệt đối tại câu lạc bộ. Sir Alex Ferguson, Arsene Wenger, Jose Mourinho, Carlo Ancelotti, Jurgen Klopp hay Pep Guardiola không chỉ là những nhà cầm quân xuất sắc. Họ còn là những biểu tượng gắn liền với bản sắc của các đội bóng mà mình dẫn dắt.
Tuy nhiên, mô hình ấy đang dần trở thành quá khứ. Bóng đá hiện đại ngày càng ưu tiên những HLV có năng lực chiến thuật, làm việc trong hệ thống quản trị chuyên nghiệp, thay vì những nhân vật có thể một mình định hình toàn bộ vận mệnh của câu lạc bộ.
Những chiếc ghế lớn nhưng thiếu người kế nhiệm xứng tầm
Real Madrid và MU, hai trong số những câu lạc bộ nổi tiếng nhất thế giới, từng bước vào giai đoạn cuối mùa giải với các HLV tạm quyền. Xabi Alonso và Ruben Amorim, hai gương mặt từng được kỳ vọng thuộc thế hệ HLV hàng đầu tiếp theo, đã không thể tiếp tục công việc của mình ở mùa giải trước.
Thay vào đó, Alvaro Arbeloa và Michael Carrick được trao cơ hội. Họ là những người am hiểu câu lạc bộ, có phong cách tương đối kín đáo và không sở hữu hào quang của những nhà cầm quân huyền thoại. Dẫu vậy, mọi chuyện vẫn chẳng có gì thay đổi bởi đến thời điểm hiện tại, Arbeloa đã "bật bãi" khỏi Real (chuyển sang dẫn dắt Fulham ở Ngoại hạng Anh). Trong khi đó, Carrick - dù được MU trao bản hợp đồng chính thức sau thời gian tạm quyền thành công - lại đứng trước nguy cơ bị... sa thải vì khởi đầu thất vọng ở mùa giải 2026/27.
Sự tương phản này đặt ra câu hỏi: liệu bóng đá châu Âu đang thiếu những HLV đủ tầm vóc để đảm nhận các vị trí quyền lực nhất, hay chính bản chất của công việc huấn luyện đã thay đổi?
Sự "biến mất" của một thế hệ huyền thoại
Arsene Wenger, Jurgen Klopp, Thomas Tuchel, Carlo Ancelotti và Zinedine Zidane từng là những gương mặt tiêu biểu của bóng đá cấp câu lạc bộ châu Âu. Nhưng theo thời gian, họ lần lượt rời khỏi guồng quay khắc nghiệt của bóng đá đỉnh cao cấp câu lạc bộ hoặc chuyển sang những vai trò khác. Pep Guardiola cũng đã rời Man City vào cuối mùa giải 2025/26.
Nếu những sự ra đi ấy đồng loạt diễn ra, bóng đá châu Âu sẽ mất đi một phần đáng kể thế hệ HLV từng tạo nên sức hút đặc biệt cho các cuộc đối đầu trên băng ghế chỉ đạo.
Sự thay đổi thể hiện rõ khi so sánh những nhà vô địch của các giải đấu hàng đầu qua từng thời kỳ. Năm 1994, những đội bóng vô địch tại Anh, Tây Ban Nha, Italia và Đức được dẫn dắt bởi Sir Alex Ferguson (MU), Johan Cruyff (Barcelona), Fabio Capello (AC Milan) và Franz Beckenbauer (Bayern Munich). Đến năm 2010, những cái tên nổi bật bao gồm Ancelotti (Chelsea), Guardiola (Barcelona), Mourinho (Inter Milan) và Louis van Gaal (Bayern Munich).
Trong khi đó, nhóm HLV vô địch các giải đấu mùa 2025/26 gồm Mikel Arteta (Arsenal), Hansi Flick (Barca), Cristian Chivu (Inter) và Vincent Kompany (Bayern). Đây đều là những nhà cầm quân có năng lực, nhưng xét về kinh nghiệm, danh tiếng và tầm ảnh hưởng lịch sử, họ đại diện cho một thế hệ khác biệt đáng kể.
HLV ngày nay giỏi chiến thuật hơn, nhưng chưa chắc đã trở thành huyền thoại
Điều đó không có nghĩa bóng đá hiện đại thiếu những HLV giỏi. Việc chuẩn hóa đào tạo và cấp chứng chỉ huấn luyện đã giúp kiến thức chiến thuật phát triển sâu rộng hơn, từ những câu lạc bộ hàng đầu cho tới các cấp độ thấp hơn.
Các HLV ngày nay có khả năng xây dựng hệ thống thi đấu phức tạp, tổ chức pressing, kiểm soát không gian và khai thác dữ liệu ở mức độ tinh vi. Nhiều người còn đạt thành tích vượt quá những gì nguồn lực đội bóng cho phép.
Thậm chí, số lượng HLV xuất sắc về chuyên môn có thể đang nhiều hơn trước. Nhưng những nhân vật có tầm vóc đặc biệt, đủ sức trở thành biểu tượng của cả một thời đại, dường như lại ít đi.
Sự khác biệt nằm ở chỗ: một HLV giỏi có thể xây dựng chiến thuật hiệu quả, trong khi một nhà quản lý vĩ đại còn có khả năng định hình văn hóa, chiến lược dài hạn và bản sắc của câu lạc bộ.
Quyền lực chuyển từ HLV sang giám đốc thể thao
Một nguyên nhân quan trọng là phạm vi quyền hạn của HLV đã thay đổi. Trong thời kỳ Ferguson - Wenger, những nhà cầm quân hàng đầu có ảnh hưởng lớn đến hoạt động chuyển nhượng, chiến lược phát triển và thông điệp công khai của câu lạc bộ. Họ không chỉ chịu trách nhiệm về đội hình ra sân mà còn tham gia định hình cách tổ chức vận hành.
Ở những mức độ khác nhau, Guardiola và Klopp cũng để lại dấu ấn sâu sắc tại Man City và Liverpool. Họ xây dựng đội bóng theo triết lý riêng, đồng thời góp phần tạo nên bản sắc của cả tổ chức.
Ngày nay, quyền lực được phân chia rõ ràng hơn. Giám đốc thể thao, bộ phận tuyển dụng, chuyên gia phân tích dữ liệu và ban lãnh đạo cùng tham gia hoạch định chiến lược. HLV trưởng thường được giao một phạm vi công việc hẹp hơn, tập trung vào chuẩn bị chiến thuật và tổ chức thi đấu.
Trong mô hình này, thành công không còn được kỳ vọng chỉ dựa vào uy tín hoặc cá tính của một cá nhân. HLV phải hoạt động hiệu quả trong một cấu trúc đã được thiết lập, với các mục tiêu và giới hạn quyền hạn cụ thể.
Truyền thông khiến hào quang của HLV phai nhạt
Có một nghịch lý trong bóng đá hiện đại: người hâm mộ quan tâm đến HLV nhiều hơn bao giờ hết, nhưng chính sự tiếp xúc liên tục lại khiến họ mất đi phần nào sức hấp dẫn đặc biệt.
Mọi quyết định chiến thuật, phản ứng sau bàn thắng hay cử chỉ trên đường biên đều có thể được ghi hình, phóng đại và phân tích. Những khoảnh khắc trước đây chỉ xuất hiện trong lời kể giờ đây thường được phát trực tiếp đến khán giả.
Sức hút của những HLV huyền thoại trong quá khứ một phần đến từ những câu chuyện hậu trường. Cách Ferguson nổi giận trong phòng thay đồ, những quy định khắt khe về chế độ ăn uống của Wenger hay các giai thoại về Mourinho đều góp phần xây dựng hình ảnh của họ.
Những câu chuyện ấy được truyền miệng, tạo nên huyền thoại. Trong thời đại mạng xã hội, chúng dễ bị thay thế bằng những đoạn video ngắn, hình ảnh chế và nội dung giải trí.
Bộ phim tài liệu "All or Nothing" về Arsenal từng ghi lại cảnh Mikel Arteta vẽ hình trái tim và bộ não nắm tay nhau trên bảng chiến thuật. Một khoảnh khắc có thể được dự định nhằm thể hiện triết lý lãnh đạo lại trở thành hình ảnh gây tranh luận rộng rãi.
Với Hansi Flick, thành công cùng Barcelona hay Bayern Munich trước đây không ngăn được việc người hâm mộ nhớ đến cảnh ông lúng túng trong một cuộc họp của đội tuyển Đức khi bị Joshua Kimmich chất vấn.
Khi mọi thứ đều được phơi bày, HLV khó duy trì hình ảnh bí ẩn và uy quyền từng khiến công chúng ngưỡng mộ.
Thành công không còn là câu chuyện của một cá nhân
Sự thay đổi cũng phản ánh cách nhìn thực tế hơn về vai trò của HLV. Trong cuốn "Soccernomics", xuất bản lần đầu năm 2009, Simon Kuper và Stefan Szymanski phê phán xu hướng giải thích những biến chuyển lớn bằng vai trò của một cá nhân kiệt xuất. Theo họ, việc quá tập trung vào HLV là một biến thể của quan niệm lịch sử được tạo nên bởi những “vĩ nhân”.
Bóng đá hiện đại ngày càng cho thấy thành công thường là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp: chất lượng cầu thủ, quỹ lương, tuyển dụng, cấu trúc điều hành và năng lực huấn luyện.
Roberto De Zerbi (HLV đương nhiệm của Tottenham) từng được hưởng lợi từ hệ thống vận hành hiệu quả của Brighton. Arne Slot không phải nhân tố duy nhất tạo nên chức vô địch của Liverpool trước khi rời sân Anfield vào cuối mùa giải trước. Xabi Alonso, dù rất thành công tại Bayer Leverkusen, cũng được hỗ trợ bởi một đội hình được xây dựng có chủ đích.
Tương tự, thành công của Cesc Fabregas tại Como cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với một tập thể có sự gắn kết và mô hình vận hành phù hợp.
Những ví dụ này không phủ nhận tài năng của các HLV. Chúng cho thấy tài năng cá nhân phát huy hiệu quả nhất khi được đặt trong một hệ thống phù hợp.
Kỷ nguyên của những “người được chọn” đã qua?
Sự ủng hộ dành cho dàn HLV ở các đội bóng lớn có thể là dấu hiệu cho thấy người hâm mộ đang dần thay đổi kỳ vọng. Thay vì chờ đợi nhân vật xuất chúng xuất hiện và lập tức giải quyết mọi vấn đề, họ có thể chấp nhận những người ít hào nhoáng hơn, miễn là đội bóng vận hành hiệu quả.
Bóng đá không còn ở thời kỳ mà một nhà cầm quân được kỳ vọng sẽ một mình xoay chuyển toàn bộ tổ chức. Những HLV được xem là “Người đặc biệt” hay “Người được chọn” không còn giữ vị trí độc tôn trong trí tưởng tượng của công chúng.
Điều đó không có nghĩa những nhà quản lý vĩ đại sẽ không xuất hiện trở lại. Nhưng trong một môn thể thao ngày càng được tổ chức theo hướng chuyên nghiệp, dựa trên dữ liệu và phân chia trách nhiệm, khả năng một cá nhân nắm giữ quyền lực gần như tuyệt đối đã trở nên hạn chế hơn.
Có lẽ, câu hỏi không còn là ai sẽ trở thành Ferguson tiếp theo. Câu hỏi thực sự là liệu bóng đá hiện đại còn cần một Sir Alex Ferguson mới hay không.