Trí tuệ nhân tạo từng được kỳ vọng là lời giải cho bài toán năng suất: làm ít hơn, hiệu quả hơn. Nhưng thực tế tại nhiều doanh nghiệp lại đang đi theo chiều ngược lại. AI không chỉ không làm giảm áp lực công việc, mà còn tạo ra một vòng xoáy mới – nơi con người phải chạy theo tốc độ của máy móc, trả giá bằng thời gian, tiền bạc và cả sức khỏe.

Áp lực vô hình từ “năng suất vô hạn”

“Trước đây tôi viết một module mất hai ngày. Giờ có AI, sếp kỳ vọng tôi làm xong trong vài giờ,” Phạm Hy Hiếu, lập trình viên tại TP HCM, chia sẻ. “Nhưng AI không phải lúc nào cũng đúng. Tôi phải đọc lại, sửa lại, test lại. Tổng thời gian không giảm, nhưng áp lực thì tăng gấp đôi.”

Câu chuyện của Hiếu đang trở thành phổ biến trong giới công nghệ. Khi AI có thể tạo ra code, viết nội dung, phân tích dữ liệu chỉ trong vài giây, chuẩn mực về năng suất cũng bị đẩy lên mức chưa từng có. Những gì từng được coi là “hiệu quả cao” nay trở thành “bình thường”.

Ông Trần Minh Quang, chuyên gia tư vấn chuyển đổi số, nhận định: “AI tạo ra một ảo giác về tốc độ. Doanh nghiệp nhìn thấy kết quả nhanh và mặc định con người cũng phải nhanh tương đương. Nhưng họ quên rằng AI chỉ là bước đầu, phần kiểm chứng và chịu trách nhiệm vẫn là con người.”

Theo ông Quang, điều nguy hiểm không nằm ở công nghệ, mà ở cách nó được áp dụng: “Nếu không thiết kế lại quy trình, AI sẽ không thay thế áp lực cũ, mà chỉ chồng thêm áp lực mới.”

TS Seong-Kyu Kang, Chủ tịch Ủy ban Quốc tế về Sức khỏe Nghề nghiệp ICOH-WOPS kiêm giáo sư ĐH Gachon (Hàn Quốc) nói: "Khi nhắc tới "bệnh nghề nghiệp" (occupational disease), chúng ta mặc định đó là những bệnh do các yếu tố bên ngoài gây ra như từ hóa chất. Tuy nhiên, trong bối cảnh ngày nay có một phần rất lớn nhóm nguyên nhân từ môi trường bên trong như môi trường số hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng tạo ra sự bất bình đẳng khi bị lạm dụng thái quá".

Một quản lý sản phẩm tại một công ty Startup Fintech thừa nhận: “Công ty không giảm đầu việc khi có AI. Ngược lại, chúng tôi giao nhiều việc hơn vì nghĩ nhân sự có thể xử lý nhanh hơn. Điều này vô tình khiến họ luôn trong trạng thái ‘không bao giờ đủ nhanh’.”

Khi lập trình viên phải “nuôi” AI bằng tiền túi

Không chỉ áp lực về năng suất, một thực tế ít được nói đến là chi phí sử dụng AI đang âm thầm chuyển từ doanh nghiệp sang người lao động.

Nguyễn Thành Luân, lập trình viên freelance cho biết, anh chi hàng triệu đồng mỗi tháng cho các công cụ AI: “Tôi dùng nhiều dịch vụ khác nhau: từ chatbot, code assistant đến API. Có tháng tiền token còn cao hơn cả tiền điện, thậm chí gần bằng tiền thuê nhà.”

Một số lập trình viên chấp nhận bỏ tiền cá nhân để mua gói cao cấp nhằm đáp ứng yêu cầu công việc. “Nếu không dùng bản trả phí, tôi không thể theo kịp tiến độ,” một kỹ sư phần mềm tại Hà Nội nói. “Nhưng công ty không hỗ trợ khoản này.”

Hiện tượng này phản ánh một sự dịch chuyển đáng chú ý: AI không còn là hạ tầng do doanh nghiệp đầu tư hoàn toàn, mà đang dần trở thành “công cụ cá nhân hóa” – nơi người lao động phải tự trang bị để cạnh tranh.

Bà Lê Thu Hằng, chuyên gia nhân sự trong lĩnh vực công nghệ, nhận định: “Chúng ta đang chứng kiến một dạng ‘chi phí ẩn’ của chuyển đổi số. Doanh nghiệp hưởng lợi từ năng suất tăng, nhưng một phần chi phí lại được chuyển sang người lao động mà không được ghi nhận chính thức.”

Không chỉ cá nhân, ngay cả các tập đoàn lớn cũng đang phải đối mặt với bài toán chi phí AI. Gần đây, nhiều nguồn tin trong ngành cho biết một số doanh nghiệp, trong đó có cả những tên tuổi lớn, đã phải rà soát lại việc sử dụng các công cụ AI vì hóa đơn tăng quá nhanh.

Một chuyên gia trong lĩnh vực hạ tầng cloud chia sẻ: “Các mô hình AI, đặc biệt là những hệ thống code generation như Claude Code, tiêu tốn tài nguyên rất lớn. Nếu không kiểm soát, chi phí có thể tăng theo cấp số nhân.”

Ông này cho biết đã có trường hợp doanh nghiệp “choáng” khi tổng chi phí AI vượt xa dự toán ban đầu: “Ngay cả những công ty có tiềm lực tài chính mạnh cũng phải cân nhắc lại. Điều đó cho thấy AI không hề rẻ như nhiều người tưởng.”

Không chỉ là công nghệ, mà là bài toán lao động

Những thay đổi do AI mang lại đang đặt ra câu hỏi lớn hơn: Liệu chúng ta có đang bước vào một kỷ nguyên mà con người phải thích nghi với máy móc, thay vì ngược lại?

TS Nguyễn Hoàng Anh, chuyên gia về lao động và chính sách công cho rằng:
“AI đang tái định nghĩa khái niệm ‘năng suất’. Trước đây, năng suất gắn với khả năng con người. Giờ đây, nó gắn với khả năng tận dụng công cụ. Điều này tạo ra áp lực liên tục phải học, phải cập nhật, phải tối ưu.”

Theo ông, điều đáng lo là tốc độ thay đổi quá nhanh khiến nhiều người lao động không kịp thích nghi: “Không phải ai cũng có điều kiện học công nghệ mới, hay chi trả cho các công cụ AI. Điều này có thể làm gia tăng bất bình đẳng trong thị trường lao động.”

Ở góc nhìn doanh nghiệp, ông Lê Quốc Bảo, giám đốc Công ty phần mềm Clute Resolution (TP HCM) thừa nhận, đây là giai đoạn “vừa thử nghiệm, vừa điều chỉnh”: “Chúng tôi đang học cách sử dụng AI hiệu quả mà không gây quá tải cho nhân sự. Nếu chỉ nhìn vào năng suất mà bỏ qua yếu tố con người, doanh nghiệp sẽ trả giá bằng việc mất nhân tài.”

Trong khi đó, nhiều người lao động bắt đầu đặt lại câu hỏi về giá trị của công việc. “Nếu tôi phải làm nhanh hơn, nhiều hơn, lại còn tự bỏ tiền để làm việc, thì lợi ích thực sự của AI là gì?” – một nhân viên nội dung tại TP.HCM băn khoăn.

Câu hỏi này không dễ trả lời. Nhưng rõ ràng, AI không còn chỉ là câu chuyện công nghệ. Nó đã trở thành một vấn đề xã hội, nơi lợi ích và chi phí đang được phân bổ lại theo cách chưa từng có tiền lệ.

Ở thời điểm hiện tại, AI vẫn đang tiếp tục phát triển với tốc độ chóng mặt. Nhưng nếu không có những điều chỉnh kịp thời – từ chính sách doanh nghiệp đến quy định lao động – rất có thể “công cụ giải phóng con người” sẽ trở thành một nguồn áp lực mới, bào mòn chính những người mà nó được tạo ra để hỗ trợ.